Czy kosy odlatują na zimę? Wszystko, co musisz wiedzieć

Część kosów rzeczywiście odlatuje na zimę, ale wiele osobników – zwłaszcza miejskich – zostaje w Polsce przez cały rok. Decyzja o migracji zależy od pochodzenia ptaka, dostępu do pokarmu i łagodności zimy, dlatego w jednym mieście możesz widzieć i kosy wędrowne, i osiadłe. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć ich zachowanie i wiedzieć, jak im pomóc zimą w swoim ogrodzie, zapoznaj się z poniższym poradnikiem.

Czy kosy odlatują na zimę?

W 2026 roku kos (Turdus merula) pozostaje jednym z najlepiej poznanych ptaków miejskich, ale jego zachowanie wciąż potrafi zaskoczyć. Biolodzy opisują ten gatunek jako częściowo wędrowny – część osobników odlatuje, a część zostaje. Na północnym wschodzie Europy większość kosów wybiera migrację, natomiast w zachodniej i południowej części kontynentu przeważają ptaki osiadłe, które zimują na miejscu.

Na terenie Polski sytuacja jest złożona. Kosy z lasów i terenów pozamiejskich częściej decydują się na przelot do łagodniejszych rejonów Europy Zachodniej i Południowej – np. do Hiszpanii czy krajów Beneluksu. Miejskie populacje, przyzwyczajone do odpadków, karmników i owocujących krzewów, coraz częściej zostają na miejscu. To dlatego zimą widzisz w parku czarnego ptaka z pomarańczowym dziobem, choć w teorii „powinien już być w ciepłych krajach”.

Ornitolodzy zwracają uwagę, że kos jako gatunek „z natury” ma wrodzoną skłonność do migracji. Jednocześnie w ciągu ostatnich około 200 lat zaczął masowo zasiedlać miasta i ogrody, co zmieniło jego strategię przetrwania zimy. Im łatwiej o jedzenie w okolicy ludzi, tym mniej sensu ma dla niego ryzykowna podróż.

Jak naukowcy badają migracje kosów?

Badania nad wędrówkami kosów nie opierają się już tylko na obserwacjach lornetką. Uczeni śledzą konkretne osobniki, wykorzystując telemetrię – miniaturowe nadajniki zakładane na grzbiet ptaka. Dzięki temu można prześledzić, dokąd lecą jesienią i kiedy wracają na lęgowiska.

W Gugnach, w Biebrzańskim Parku Narodowym, zespół z Uniwersytetu w Białymstoku monitoruje kosy od 2015 roku. Co roku nadajniki otrzymuje około 20 ptaków, a ich ruchy są rejestrowane w promieniu 2–3 km od stacji terenowej. Nadajniki ważą zaledwie 2–3 g, co przy długości ciała kosów wynoszącej 25–27 cm nie obciąża ich w locie. Te dane łączone są z wynikami międzynarodowego projektu koordynowanego przez Instytut Maxa Plancka, który bada migracje wielu gatunków z użyciem nowoczesnej telemetrii.

Badania prowadzone z użyciem miniaturowych nadajników ujawniły, że kosy już trzy tygodnie przed wylotem obniżają metabolizm i temperaturę ciała, gromadząc zapasy energii na podróż.

Analizy opublikowane m.in. w „Nature Ecology & Evolution” pokazały, że w Bawarii – gdzie połowa kosów odlatuje, a połowa zostaje – zachowanie energetyczne obu grup jest różne jeszcze przed startem migracji. U ptaków wędrownych wykryto wyraźne „oszczędzanie” energii, ale sama zima w cieplejszym kraju wcale nie okazała się mniej wymagająca energetycznie niż pozostanie na miejscu. To sugeruje, że o migracji decydują nie tylko koszty cieplne, ale też dostępność pożywienia i dawne, utrwalone mechanizmy ewolucyjne.

Dlaczego jedne kosy odlatują, a inne zostają?

Na zachodzie i południu Europy dominują populacje osiadłe, które spędzają cały rok na tym samym terenie. Na północy i w centrum kontynentu – w tym w Polsce – obraz jest bardziej mozaikowy. Na jednym obszarze mogą żyć ptaki całkowicie osiadłe, regularnie migrujące oraz takie, które wędrują tylko w niektóre zimy. Ważną rolę odgrywa klimat konkretnego regionu, struktura krajobrazu (miasto, las, pola) oraz dostępność naturalnych owoców i ludzkiego dokarmiania.

Miejskie kosy korzystają z krzewów ozdobnych, resztek z kompostowników i karmników. W surowszych regionach – jak północny wschód Polski – częściej widzimy optymalizację w drugą stronę: odlot na stosunkowo krótkie trasy do zachodniej lub południowej Europy, gdzie śnieg leży krócej, a owoców na krzewach nie niszczą tak intensywne mrozy.

Jak kos radzi sobie zimą w Polsce?

W mroźnych miesiącach kos zmienia dietę i sposób wykorzystywania terenu. Latem dominuje pokarm zwierzęcy – dżdżownice, ślimaki, larwy owadów – które łatwo znaleźć w miękkiej, wilgotnej glebie. Zimą, gdy ziemia zamarza, ptak przechodzi na dietę owocową, wykorzystując wszelkie zasoby, jakie znajdzie w parkach, ogrodach i na nieużytkach.

W miastach kosy często „koczują”, czyli przemieszczają się po niewielkim obszarze w poszukiwaniu najlepiej zaopatrzonych miejsc. Jeśli w jednej części parku znikną owoce jarzębiny, głogu czy bzu czarnego, stado przesuwa się kilka ulic dalej, gdzie krzewy wciąż jeszcze są pełne jagód. Ornitolodzy podkreślają, że te dystanse są raczej lokalne, bo ptak nie ryzykuje długiego przelotu, jeśli w pobliżu znajduje pożywienie.

Kosy zimujące w Polsce utrzymują się głównie dzięki owocom – jarzębiny, głogu, bzu czarnego, dzikiej róży i innych krzewów, które trzymają jagody do środka zimy.

Czy kos potrzebuje dokarmiania?

Dr Jarosław Sułek zwraca uwagę, że dokarmianie kosów i innych ptaków ogrodowych powinno być stosowane tylko wtedy, gdy warunki są naprawdę trudne – przy silnych mrozach i długotrwałej pokrywie śnieżnej. W łagodne, bezśnieżne zimy ptaki radzą sobie samodzielnie, korzystając z naturalnych zasobów. Stałe „karmienie na siłę” może rozregulować ich zachowania żerowe i przyciągnąć na zbyt mały obszar zbyt liczne stada.

Jeśli chcesz pomóc kosom w czasie silnego mrozu, najlepiej sprawdzą się suszone owoce: głogu, jarzębiny, bzu czarnego czy jabłek. Świeże owoce przy dużym mrozie mogą wywoływać niestrawność. Dobre są także ziarna i gotowe mieszanki dla ptaków zimujących, rozsypywane na ziemi lub niskich tackach – kosy rzadko korzystają z typowych wiszących karmników i wolą szukać pokarmu przy ziemi.

Jak wygląda kos i gdzie możesz go spotkać?

Dorosły samiec ma jednolicie czarne, lśniące upierzenie, pomarańczowy lub intensywnie żółty dziób i wyraźną żółtą obwódkę wokół oka. Samica jest brązowa, często z jaśniejszym, nakrapianym brzuchem. Młode przypominają samicę, z jeszcze delikatniejszym rysunkiem plamek. Sylwetka jest smukła, ogon dość długi i lekko zaokrąglony – to ważna cecha odróżniająca go od szpaka.

Ptak mierzy zwykle 25–27 cm długości, porusza się po ziemi charakterystycznymi, energicznymi podskokami i często rozgrzebuje liście w poszukiwaniu dżdżownic. Śpiew kosa należy do najgłośniejszych i najbardziej melodyjnych wśród naszych ptaków – zaczyna się już na początku marca i trwa do lipca, czasem dłużej, zwykle o świcie i o zmierzchu.

Jak odróżnić kosa od szpaka?

U początkujących obserwatorów często pojawia się wątpliwość: czy ten czarny ptak w ogrodzie to kos, czy szpak? Szpak ma krótszy ogon, ciało bardziej „zbite” i metalicznie połyskujące, nakrapiane pióra. Jego dziób jest smuklejszy i ostro zakończony, a latem intensywnie żółty. Kos jest nieco większy, ogon ma wyraźnie dłuższy, a upierzenie samca jest matowo-czarne, bez jasnych kropek.

Gdzie gniazduje kos?

Gniazdo kosa ma formę głębokiej czarki zbudowanej z traw i drobnych gałązek. Wnętrze jest oblepione błotem lub drobnym piaskiem, a następnie wyścielone suchą trawą. Samica składa zwykle 5–6 jaj w jednym lęgu – są zielonkawe, z rdzawymi plamkami. Wysiadywanie trwa około 12–14 dni, a młode opuszczają gniazdo po kolejnych 13–14 dniach. W sezonie lęgowym kosy często wyprowadzają dwa, czasem trzy lęgi, jeśli pogoda sprzyja.

Czy kos jest pożyteczny w ogrodzie?

Kos budzi skrajne emocje u ogrodników. Z jednej strony to sprzymierzeniec w walce z wieloma szkodnikami, z drugiej – amator wiśni, czereśni i porzeczek. W 2026 roku coraz więcej osób stara się podejść do tego gatunku jak do sąsiada: czasem pomaga, czasem przeszkadza, ale najczęściej da się z nim żyć w zgodzie.

Wiosną i wczesnym latem większość diety stanowią bezkręgowce: dżdżownice, larwy chrząszczy, gąsienice, ślimaki. To realnie zmniejsza presję wielu owadów na rośliny ozdobne i warzywa. Ptak sprawdza rabaty, kompostowniki, świeżo spulchnioną ziemię – wszędzie tam, gdzie łatwo wydobyć ukryte w podłożu owady.

Konflikty zaczynają się, gdy dojrzewają owoce. W czasie upałów kosy intensywnie jedzą soczyste czereśnie, wiśnie, agrest, porzeczki czy borówki. Dla ptaka to naturalne źródło wody i cukrów, dla właściciela ogrodu – widok ogołoconych gałązek. Dodatkowo, podczas żerowania kosy rozgrzebują ściółkę, co bywa kłopotliwe przy młodych, płytko zakorzenionych roślinach.

Jak chronić owoce przed kosami?

Jeśli chcesz zachować plony, a jednocześnie nie szkodzić ptakom, najlepiej połączyć kilka prostych metod ochrony:

• siatki rozciągnięte nad krzewami i małymi drzewami owocowymi,
• odblaskowe taśmy, stare płyty CD lub inne elementy odbijające światło,
• makiety drapieżników (np. sylwetki sokoła lub jastrzębia) okresowo zmieniane miejscem,
• pozostawienie części krzewu lub kilku drzew specjalnie „dla ptaków”, by odciągnąć je od reszty upraw.

W małym ogrodzie często wystarczy oddzielić najcenniejsze drzewko siatką, a resztę plonu potraktować jak naturalny „podatek” na rzecz lokalnej populacji kosów. W zamian dostajesz mniej ślimaków i codzienne koncerty o świcie.

Jak pomóc kosom i innym ptakom zimującym w Polsce?

Kosy nie są jedynymi ptakami, które zostają na zimę. Obok nich w ogrodach spotkasz sikory, wróble, sroki, gile, sójki czy dzięcioły. Część gatunków, jak Sójka (Garrulus glandarius), gromadzi ogromne zapasy – jedna sójka chowa nawet 2–3 tysiące żołędzi, z których część kiełkuje wiosną, tworząc nowe dęby. Inne ptaki, jak słowiki, jaskółki czy bociany, odlatują daleko – słowik spędza zimę w środkowej Afryce, w lasach deszczowych, i nie należy do gatunków zimujących w Polsce.

Jeśli chcesz, by w twoim ogrodzie gościły kosy i inne ptaki przez cały rok, skup się przede wszystkim na roślinach. Krzewy jarzębiny, głogu, bzu czarnego, aronii czy dzikiej róży zapewniają naturalny pokarm zimą i są niezależne od twojej obecności. W połączeniu z gęstymi zaroślami dają schronienie przed drapieżnikami i wiatrem.

Jak dokarmiać kosy zimą?

Gdy śnieg zalega długo, a mróz sięga kilkunastu stopni, możesz sięgnąć po karmę uzupełniającą. Kosy preferują pokarm podawany na ziemi lub niskich platformach, dlatego warto przygotować płaską tackę w osłoniętym miejscu:

• suszona jarzębina, głóg, owoce bzu czarnego i jabłka,
• mieszanki ziaren z dodatkiem tłuszczu (tzw. kule tłuszczowe, z których ziarno może spadać na ziemię),
• zboża (pszenica, owies, jęczmień) i ziarna roślin oleistych (słonecznik, siemię lniane, pestki dyni),
• orzechy drobno pokruszone – laskowe, włoskie, żołędzie i bukiew.

Ważne, by nie stosować solonych resztek z kuchni ani spleśniałego pieczywa. Stały dostęp do czystej wody – także zimą – często pomaga ptakom bardziej niż kolejne garści pokarmu. Wystarczy płytkie naczynie, które w mroźne dni regularnie odmrażasz.

Jakie gatunki odlatują, a jakie zimują?

W jednym ogrodzie możesz obserwować cały przekrój strategii migracyjnych. Kosy czy sójki zostają na miejscu lub przemieszczają się lokalnie. Z kolei słowiki, jaskółki i bociany pokonują tysiące kilometrów – do Afryki Środkowej, Subsaharyjskiej czy na południe kontynentu. To, że kos siedzi zimą pod twoim oknem, a słowika nie słychać od sierpnia, wynika z zupełnie innych „programów” w ich organizmach.

Kosy należą do ptaków częściowo wędrownych – część osobników zimuje w Polsce i Europie Środkowej, część przelatuje na zimę do łagodniejszego klimatu, ale zwykle nie dalej niż do Hiszpanii czy północnej Afryki.

Współczesne badania, prowadzone m.in. przez Instytut Maxa Plancka w ramach dużych projektów telemetrycznych, pokazują, że te strategie mogą się dalej zmieniać. Coraz cieplejsze zimy i obfitość pokarmu w miastach sprzyjają powiększaniu się lokalnych, osiadłych populacji – a więc także temu, że kosy śpiewają pod twoim balkonem już w lutym.